यवतमाळ जिल्हा प्रतिनिधी रामभाऊ भोयर

इतिहास घडवण्यासाठी मोठ्या साधनसंपत्तीची गरज नसते; गरज असते ती प्रामाणिक ध्येयाची, अथक परिश्रमाची आणि समाजासाठी झटण्याच्या जिद्दीची. ज्ञानसाधना शिक्षण संस्था, यवतमाळने २ एप्रिल २०२६ रोजी सुरू केलेला प्रवास हा अशाच जिद्दीचा, संघर्षाचा आणि परिवर्तनाचा साक्षीदार ठरला आहे.
जेव्हा बहुतांश लोक उन्हाच्या भीषण तडाख्यापासून बचाव करण्यासाठी सावलीचा शोध घेत होते, तेव्हा ज्ञानसाधना शिक्षण संस्थेची संपूर्ण टीम मात्र गावोगावी फिरत होती. अंगावर ४५ अंशांच्या आसपास तापमानाचा मारा, धुळीने भरलेले रस्ते, लांबचा प्रवास, अपुरी विश्रांती आणि असंख्य अडचणी… पण या सर्वांपेक्षा मोठी होती शेतकऱ्यांच्या जीवनात परिवर्तन घडविण्याची तळमळ.
कळंब, राळेगाव, मारेगाव, बाभूळगाव या तालुक्यांतील शेकडो गावांमध्ये हा परिवर्तनाचा संदेश पोहोचविण्यात आला. प्रत्येक गावात सभा, चर्चासत्रे, शेतभेटी, गृहभेटी आणि प्रत्यक्ष शेताच्या बांधावर जाऊन संवाद साधण्यात आला. कारण शेतकऱ्यांचे जीवन बदलायचे असेल तर त्यांच्या मनापर्यंत पोहोचणे आवश्यक असते. आणि हाच प्रयत्न या मोहिमेचा आत्मा होता.
वर्षानुवर्षे सोयाबीन, कापूस आणि पारंपरिक पिकांच्या चक्रात अडकलेल्या शेतकऱ्यांना नव्या शक्यता दाखविण्याचे काम या मोहिमेने केले. “शेती ही केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन नसून आर्थिक समृद्धीचा मार्ग बनू शकते,” हा विश्वास शेतकऱ्यांच्या मनात निर्माण करण्यात आला. हळद, शेवगा (मोरिंगा), जिया सीड्स, मिरची, फळबाग लागवड यांसारख्या अधिक उत्पन्न देणाऱ्या पिकांचे आर्थिक गणित, बाजारपेठ, उत्पादन क्षमता आणि भविष्यातील संधी याविषयी सखोल मार्गदर्शन करण्यात आले.
या संपूर्ण परिवर्तनाच्या प्रवासाचे प्रमुख शिल्पकार ठरले प्रकल्प संचालक मेघावत सर. त्यांच्या दूरदृष्टीपूर्ण नेतृत्वामुळे या मोहिमेला दिशा मिळाली. गावागावात पोहोचणारे नियोजन, प्रत्येक उपक्रमामागील स्पष्ट उद्दिष्ट, शेतकऱ्यांशी सातत्याने संवाद आणि संपूर्ण टीममध्ये कामाविषयीची प्रेरणा निर्माण करण्याचे कार्य त्यांनी अत्यंत प्रभावीपणे पार पाडले. केवळ कार्यालयीन नेतृत्व न करता त्यांनी प्रत्यक्ष मैदानात उतरून कार्यकर्त्यांमध्ये ऊर्जा निर्माण केली. त्यांच्या नेतृत्वामुळेच ही मोहीम केवळ कार्यक्रम न राहता एक लोकचळवळ बनू लागली.
या परिवर्तन यात्रेचा दुसरा महत्त्वाचा आधारस्तंभ होते कृषी मार्गदर्शक प्रदीप भगत सर. शेतकऱ्यांच्या मनातील संभ्रम दूर करणे, त्यांना नव्या पिकांविषयी विश्वास देणे, त्यांच्या शेतावर जाऊन प्रत्यक्ष मार्गदर्शन करणे आणि प्रत्येक शेतकऱ्याला आपल्या कुटुंबातील सदस्याप्रमाणे साथ देणे, हे कार्य त्यांनी अविरतपणे केले. अनेक वेळा दिवसाला अनेक गावांचा प्रवास करून त्यांनी शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे दिली. त्यांच्या संवादशैलीमुळे आणि व्यवहार्य मार्गदर्शनामुळे अनेक शेतकऱ्यांनी पारंपरिक विचारसरणीच्या चौकटी मोडून नव्या पिकांचा स्वीकार केला.
या अथक परिश्रमांचे परिणाम आज स्पष्टपणे दिसून येत आहेत. कळंब, राळेगाव आणि मारेगाव तालुक्यांमध्ये तब्बल २७० एकर क्षेत्रावर हळद लागवडीचे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरले आहे. याचबरोबर जवळपास ३० ते ४० एकर क्षेत्रावर शेवगा लागवडीची पायाभरणी झाली आहे. ही केवळ लागवडीची आकडेवारी नाही; तर शेतकऱ्यांच्या बदललेल्या विचारांची, नव्या आत्मविश्वासाची आणि उज्ज्वल भविष्यातील आशेची नोंद आहे.
या मोहिमेचा दुसरा महत्त्वाचा पैलू म्हणजे पाणी वापर संस्था बळकटीकरण. बेंबळा पाटबंधारे विभाग आणि ज्ञानसाधना शिक्षण संस्था यांच्या संयुक्त विद्यमाने शेतकऱ्यांच्या समस्या जाणून घेण्यासाठी विशेष सभा आयोजित करण्यात आल्या. अनेक वर्षांपासून प्रलंबित असलेल्या प्रश्नांवर चर्चा झाली. शेतकऱ्यांच्या लेखी तक्रारी संबंधित पदाधिकाऱ्यांपर्यंत पोहोचविण्यात आल्या. एवढेच नव्हे तर काही ठिकाणी कालवे स्वच्छ करण्यासाठी प्रत्यक्ष श्रमदान करण्यात आले. कारण पाण्याचे व्यवस्थापन मजबूत झाले तरच शेतीचे भविष्य सुरक्षित होऊ शकते, याची जाणीव या टीमला होती.
या संपूर्ण प्रवासात अनेकांनी स्वतःच्या सुखसोयींचा त्याग केला. काही सहकारी उष्णतेमुळे आजारी पडले, काहींना शारीरिक थकवा जाणवला, तर काहींना कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांमुळे अडचणी आल्या. परंतु शेतकऱ्यांच्या जीवनात परिवर्तन घडविण्याचे ध्येय इतके मोठे होते की कोणतीही अडचण या वाटचालीसमोर टिकू शकली नाही.
ज्ञानसाधना शिक्षण संस्थेचे अध्यक्ष आदरणीय मनीष भानवे सर आणि सचिव प्रियंका पाटील मॅडम यांनी पाहिलेले स्वप्न हे केवळ प्रकल्पाचे उद्दिष्ट नव्हते; तर ग्रामीण भागातील शेतकरी कुटुंबांच्या जीवनात समृद्धी आणण्याचे एक व्यापक ध्येय होते. शेतकरी आर्थिकदृष्ट्या सक्षम व्हावा, त्याच्या मुलांच्या शिक्षणाला आधार मिळावा, त्याच्या घरात आनंद आणि स्थैर्य यावे, या भावनेतून ही मोहीम उभी राहिली.
आज रोजी या प्रवासाकडे पाहताना समाधान वाटते; परंतु ही केवळ सुरुवात आहे. हळद आणि शेवगा लागवडीचे क्षेत्र निर्माण करणे हा पाया आहे. आता या पायावर समृद्धीची भव्य इमारत उभारायची आहे. लागवडीपासून उत्पादन, प्रक्रिया, मूल्यवर्धन, बाजारपेठ आणि शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नवाढीपर्यंतचा संपूर्ण प्रवास अजून बाकी आहे.
परंतु एक गोष्ट निश्चित आहे — २ एप्रिल २०२६ रोजी भर उन्हात पेरलेले परिवर्तनाचे बीज आता रुजले आहे. या बियातून उद्याच्या समृद्धीचे वृक्ष उभे राहणार आहेत. आणि त्या वृक्षांच्या सावलीत हजारो शेतकरी कुटुंबांचे भविष्य उजळणार आहे.
कारण काही लोक नोकरी करतात, काही लोक काम करतात; पण काही लोक समाजाच्या भविष्यासाठी स्वतःला झोकून देतात. ज्ञानसाधना शिक्षण संस्थेची ही संपूर्ण टीम त्या तिसऱ्या प्रवृत्तीचे जिवंत उदाहरण आहे.
हा प्रवास अजून संपलेला नाही… हा प्रवास आता एका नव्या कृषी क्रांतीकडे वाटचाल करत आहे… आणि शेतकरी समृद्ध होईपर्यंत ही वाटचाल अविरत सुरूच राहणार आहे…….